ياران امام على عليه السلام و تعدادى از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله . . . بودند . « 1 » آنان بعد از شور و جنبش اولى در حكومت شش‌ماهه امام حسن عليه السلام بعد از صلح داراى گرايش‌هاى مختلف شدند : عده‌اى به دليل برخوردهاى تجاوزكارانه معاويه خواهان آن بودند كه به نبرد با معاويه ادامه دهند ، از همين‌رو نسبت به صلح امام عليه السلام ناخشنود بودند ؛ همانند حجر بن عدى و عمرو بن حمق خزاعى . « 2 » گرچه اين دسته امامت حضرت را نفى نمىكردند ، به مبارزات قهرآميز خود ادامه دادند ؛ آن‌هم به شكل سياسى و افشاى ماهيت معاويه و حكومت او . به همين‌روى ، معاويه با قساوت تمام حجر و ياران او را در عراق به قتل رساند و براى انهدام گروه شيعيان عراق نيز فرماندارى خونريز را منصوب نمود . دسته‌اى ديگر از شيعيان نيز همراه امام به مدينه آمده و با ايشان و امام حسين عليه السلام جريانى فكرى و فرهنگى را بنيان نهاده بودند ؛ همانند مسلم بن عقيل ، ميثم تمار ، سبحان بن مرد خزاعى و سفينه كه از خواص آن حضرت بودند . ب ) جريان غيرشيعى حاكميت يافتن بنى اميه بر سرزمين اسلامى زمينه ساز تقويت و پيدايى جريان‌هايى بود كه در مقابل انديشه‌هاى شيعى ، به توجيه و مشروعيت‌بخشى به سلطه امويان روى آوردند و از همين رو مورد حمايت امويان قرار گرفتند . برخى ديگر جريان‌هايى بودند كه ريشه در گذشته داشتند و كم‌وبيش در اين دوره به حيات خويش ادامه دادند . با توجه به مجموع گروه‌هاى فعال آن روز مىتوان در جناح غير شيعى سه جريان عمده فكرى و سياسى را برشمرد كه بدانها مىپردازيم . 1 . عثمانيه جريان عثمانيه بعد از كشته شدن عثمان بن عفان خليفه سوم در قيامى عمومى ( با دسيسه امويان ، تشويق عايشه و رهبرى طلحه و زبير ) شكل گرفت . آنان در عصر امام مجتبى عليه السلام به دليل پيوند با دولت اموى از جايگاه ممتازى برخوردار بودند . اين گروه در بيعت عمومى مردم عراق با

--> ( 1 ) . بنگريد به : ابوحنيفه احمد بن داود دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 221 و 222 ؛ عبدالله بن مسلم ( ابن قتيبه‌دينورى ) ، الامامة و السياسة ، تحقيق على شيرى ، ج 1 ، ص 187 ؛ ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى ، علل الشرايع ، ج 1 ، ص 211 ؛ عبدالله بن نورالله بحرانى ، عوالم العلوم ، ج 16 ، ص 174 ؛ ابن‌شهرآشوب ، مناقب آل ابىطالب ، ج 4 ، ص 35 . ( 2 ) . همان .